Bijzonder Utrecht: Oog in Al

© HJ Makelaardij

De stadsweide van Utrecht, het gebied dat men de Trechter Weyde noemde, lag ten zuid westen van de stad. Deze stadsweide was eigendom van een groep burgers uit de stad Utrecht. Zij konden hun vee hier op laten grazen. De stadsweide bestond uit de Lage Weide en de Hoge Weide, gescheiden door een sloot. De wijk Oog in Al beslaat een deel van deze Hoge Weide.

In 1381 werd een kanaal gegraven, dat de verbinding van de Utrecht met Leiden verbeterde. Dit Oude Rijn Kanaal liep van de haven aan het Leidse Veer met een lus langs de Vleutenseweg en de Bilitonkade naar de een oude loop van de Rijn bij de Trechter Weyde.

In 1662-1665 gaf de Utrechtse burgemeester Moreelse opdracht om de Oude Rijn via een nieuw kanaal te verbinden met de haven aan het Leidsche Veer. Deze verbinding liep veel directer. Men noemt het de Leidsche Vaart. Later gaat de hele trekvaart tussen Utrecht en Harmelen de Leidsche Rijn heten.

In 1666 liet Jonkheer Everard Meyster zijn oog vallen op dat deel van de Hoge Weide, waar de Leidsche Vaart – later Leidsche Rijn – aansloot op de Oude Rijn. Hij bouwde er zijn buitenplaats, die hij ‘’t Oog in Al’ noemde. Hoe het buiten eruit zag is niet bekend. De eerste beschrijving is van 1794. Men heeft het over een herenhuis, een koepel, een tuinmanswoning en een koetshuis, aanlegplaatsen met steigers en een park met vijver en fontein.

Het huidige park wordt in 1921/22 naar een ontwerp van J.J. Denier van der Gon, aangelegd. Het park is inmiddels tot gemeentelijk monument bestempeld.

In de loop der jaren verrezen er langs de Leidsche Rijn ook andere buitens, zoals Rijnlust, Welgelegen en Voorn. Den Hommel was een bekende pleisterplaats.

Tussen 1882 en 1892 werd het Merwedekanaal gegraven. Aan de overkant van het Merwedekanaal was langs de Leidsche Vaart rond 1900 de wijk Lombok ontstaan.

Het Merwedekanaal, dat alleen via enige ophaalbruggen kon worden overgestoken vormde een obstakel om in Oog in Al te bouwen. Wel stonden er wat huizen langs de Leidsche Rijn, waar de stad via de ophaalbrug bij de Munt (1911) bereikbaar was. In 1905 kwam de Stichtse Olie-en Lijnkoekenfabriek – later Cereol- naar Oog in Al. Pas in 1918 ontstonden plannen voor een uitbreiding van de stad op het landgoed Oog in Al.

Plannen voor de stadsuitbreiding in Oog in Al werden gemaakt door de stedebouwkundige Berlage en de directeur van de Dienst Openbare Werken, Holsboer. In de uiteindelijke bebouwing zijn relatief veel elementen terug te vinden van de plannen van Berlage en Holsboer, zoals de verkaveling, het stratenpatroon ten oosten van de Joseph Haydnlaan en een onderdeel van de ringweg.

Oog in Al

De eerste woningen werden al in 1921 gebouwd door woningbouwvereniging ‘Buiten Thuis’. Architect was Pieter Klaarhamer (1874-1954), een vriend van de schilder Bart van der Leck. Klaarhamer had contacten met architecten als Pierre Cypers, H.P. Berlage, J.J.P. Oud, Robert van ‘t Hoff en met de oprichters van het blad De Stijl Theo van Doesburg en Vilmos Huszar. Hij was een onafhankelijke ontwerper die vernieuwing en zuiverheid nastreefde en ook meubels en interieurs ontwierp.

Oog in Al

Het plan van Berlage en Holsboer voor de wijk Oog in Al 1920

HJ Makelaardij

Mozartlaan architect Klaarhamer

Woningbouwvereniging ‘Buiten Thuis’ was in 1919 opgericht op initiatief van de ‘Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen’. Het was de bedoeling dat de huisvrouwen meebeslisten over de ontwerpen van de woningen. P. Klaarhamer was samen met architect J. van der Lip werkzaam voor de vereniging. Hij had duidelijke ideeën hoe huizen zo ingericht konden worden dat huisvrouwen zo weinig mogelijk tijd kwijt waren met huishoudelijke arbeid. De door hem ontworpen woningen staan langs de rand van park Oog in Al in de straten Mozartlaan, Bachstraat, Wagnerlaan en Schumannstraat.
Karakteristieke elementen van deze huizen zijn de bakstenen schoorstenen, het gebruik van stalen kozijnen met veel glas, gesloten bakstenen bouwmassa’s afgewisseld door open tussen-ruimtes, waardoor de indruk van ruimte en rust wordt verkregen. Alle huizen van dit type zijn gemeentelijk monument en tot beschermd stadsgezicht verklaard en de bewoners bewonen ze nog steeds met trots.

De beroemde leerling van Pieter Klaarhamer, Gerrit Rietveld, die net als veel andere architecten in de Bachstraat in Oog in Al woonde, verwezenlijkte vier woningen aan de Schumannstraat  13-16.

Oog in Al

Rietveldhuizen Schumannstraat

Tussen Oog in Al en het Amsterdam Rijnkanaal ligt het gedeelte van de wijk dat de Halve Maan wordt genoemd. De eerste plannen voor deze buurt zijn van 1936, maar pas na de oorlog wordt er in 1954 begonnen aan de bouw. De wijk is vanwege zijn bijzondere opzet, architectuur en gaafheid door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed benoemd tot Top 30 Wederopbouwgebied.

Langs de Lessinglaan, de Joseph Haydnlaan en het Hendrika van Tussenbroekplantsoen komt een wand van in lichte steen gebouwde appartementen. De architectuur kent een rijk materiaalgebruik en vele decoratieve elementen, zoals de met sierhekwerk uitgevoerde balkons. Een zelfde soort sierhekwerk komt terug in de toegangsdeuren. Daarnaast is prefab beton als sierelement toegepast. De appartementenwand is in zijn geheel tot gemeentelijk monument verklaard, net als het gebied rondom het Herderplein.

Het Herderplein is een plein met een typische naoorlogse opzet. Gestapelde bouw wordt afgewisseld met laagbouw, maisonnettes met bejaardenwoningen. Kenmerkend voor de flats zijn de gebogen daken en gemetselde vlakken in verschillende kleuren steen binnen een betonnen kader.

Het plan van Berlage en Holsboer geeft ook een duidelijke opzet voor de buurt Welgelegen, aan de oostzijde van de Leidsche Rijn, maar dat is niet uitgevoerd. Welgelegen bestond lange tijd uit een aantal appartementsgebouwen met daartussen scholen, bedrijfjes, en kantoren. Nu de bedrijven en scholen wegtrekken heeft de gemeente als visie dat Welgelegen een rustige woonwijk moet worden. Aan de realisering van deze visie is een begin gemaakt met de bouw van woning en appartementen in het zuidelijk deel van Welgelegen.

Herderplein

Herderplein (Halve Maan)